3. 3. Rzeczpospolita – królestwo czy republika?

 

1. Narodziny polskiego parlamentaryzmu

a. wzrost aktywności politycznej szlachty

– udział w wiecach i sądownictwie

– piastowanie urzędów

b. powstanie rady królewskiej – za panowania Kazimierza Wielkiego (1333–1370)

c. zwołanie pierwszego sejmu walnego prze Jana Olbrachta – 1493 r.

d. skład sejmu walnego – tzw. trzy stany sejmujące:

– król

– izba poselska – składała się z posłów szlacheckich wybieranych przez sejmiki ziemskie

– izba senatorska – składała się z najwyższych urzędników państwowych i dostojników kościelnych

e. uchwalenie konstytucji Nihil novi (nic nowego) – 1505 r.

 

2. Obrady sejmu walnego

a. najważniejsze kompetencje sejmu walnego

– uchwalanie podatków

– obrona praw i przywilejów

– decyzje o wojnie, pokoju

– decyzje o wysłaniu poselstw

– ustalanie liczebności wojska

– decyzje dotyczące dochodów i wydatków państwa

b. konstytucja – w Polsce przedrozbiorowej tak nazywano każdą ustawę uchwaloną przez sejm

c. Artykuły henrykowskie – najważniejsze zasady ustrojowe Rzeczypospolitej, spisane podczas bezkrólewia w  1573 r.

– nakładały na króla obowiązek zwoływania sejmów co dwa lata na 6 tygodni – sejmy zwyczajne

– zabraniały nakładania nowych ceł i podatków oraz zwoływania pospolitego ruszenia bez zgody sejmu

d. wpływ liberum veto (wolne – nie pozwalam) na kryzys polskiego parlamentaryzmu – zrywanie sejmów

 

3. Sejmiki ziemskie

a. sejmik przedsejmowy – wysłuchiwał legacji króla zwołującej sejm walny, wybierał posłów na sejm walny i sporządzał dla nich instrukcje

b. sejmik relacyjny – wysłuchiwał relacji posłów z sejmu walnego oraz ustalał sposób rozdziału podatków uchwalonych na sejmie

c. sejmik elekcyjny – wybierał w poczwórnej liczbie kandydatów na wakujące urzędy ziemskie (podkomorzego, sędziego ziemskiego, podsędka i pisarza ziemskiego)

d. sejmik deputacki – wybierał deputata (przedstawiciela) do Trybunału Koronnego i Trybunału Litewskiego

e. sejmik kapturowy – zwoływany na czas bezkrólewia dla wybrania władz konfederacji i sądu kapturowego

 

4. wolna elekcja – wybór króla

a. w Polsce zasada elekcyjności tronu ostatecznie utrwaliła się po śmierci Zygmunta II Augusta (1572 .)

b. sejmy związane z wyborem nowego króla:

– sejm konwokacyjny – ustalał miejsc, czas oraz zasady wyboru nowego króla

– sejm elekcyjny – dokonywał wyboru króla – wyboru dokonywała cała zgromadzona szlachta, a nie posłowie

– sejm koronacyjny