3. 4. Szlachta i magnateria

 

1. Kształtowanie się stanu szlacheckiego

a. wzrost znaczenia rycerstwa w okresie rozbicia dzielnicowego

b. wydanie przez Kazimierza Wielkiego Statutu wiślickiego i Statutu piotrkowskiego

c. nadanie przez Ludwika Węgierskiego przywileju koszyckiego (1374 r.) – był to pierwszy przywilej generalny odnoszący się do całego stanu szlacheckiego

– zobowiązanie króla do nienakładania podatków bez zgody rycerstwa

– zwalniał z podatku poradlnego folwark szlachecki, a podatek od gospodarstw chłopskich ograniczał do 2 groszy z łanu

– nakładał na króla obowiązek wykupu z niewoli szlachcica i sołtysa

d. kolejne przywileje nadają szlachcie szczególny status prawny, polityczny i gospodarczy

przywilej czerwiński (nadany w 1422 r. przez Władysława Jagiełłę) – zakaz więzienia szlachcica bez wyroku sądowego

przywileje jedleńsko-krakowskie (nadane przez Władysława Jagiełłę w 1430 i 1433 r.) – zapewniał szlachcie nietykalność osobistą i majątkową

przywileje cerekwicko-nieszawskie (nadane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 r.) – zawierały zobowiązanie króla do nienakładania nowych praw i niezwoływania pospolitego ruszenia bez zgody szlachty

e. proces zamykania się stanu szlacheckiego – szlachcicem można było zostać wyłącznie przez:

dziedziczenie (urodzenie w rodzinie szlacheckiej)

nobilitację – nadanie przez króla lub sejm

 

2. Rozwarstwienie stanu szlacheckiego

a. rozwarstwienie majątkowe:

magnaci

średnia szlachta

szlachta zagrodowa (zaściankowa)

szlachta nieposesjonaci – tzw. gołota

b. pod względem prawnym stan szlachecki był jednolity – szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie

c. kary szczególne stosowane wobec szlachty za najcięższe przestępstwa

infamia – utrata czci oraz dobrego imienia

banicja – wygnanie z kraju połączone z utratą czci i honoru

 

3. Wzrost potęgi magnatów

a. cechy wyróżniające magnaterię

– posiadanie wielkich majątków – tzw. latyfundiów oraz prywatnych armii

– piastowanie wysokich urzędów centralnych i

– posiadanie dużych wpływów politycznych

b. wojny XVII wieku przyczyniły się do zubożenia średniej szlachty i koncentracji ziemi w rękach magnackich

c. zubożenie średniej szlachty przyczyniło się do jej gospodarczego i politycznego uzależnienia od magnaterii – klientelizm

d. powstanie oligarchii magnackiej

– klęski związane z wojnami toczonymi przez Rzeczpospolitą w XVII w. przyczyniły się do kryzysu politycznego

– przy zachowaniu tradycyjnych instytucji politycznych magnateria zdobyła decydujący wpływ na politykę państwa przez podporządkowanie sobie sejmików i doprowadzenie do paraliżu sejmu walnego

e. kryzys państwa przyczynił się do ustanowienia w Polsce protektoratu Rosji – polegał on na uzależnieniu Polski od Rosji