6. 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa

 

I. Źródła prawa w Polsce

1. Hierarchia aktów prawnych w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej

a. konstytucja – najważniejszy akt prawny w państwie; określa ustrój państwa, kompetencje organów państwowych i relacje między nimi, oraz prawa, wolności i obowiązki obywateli; z konstytucją muszą być zgodne wszystkie zawierane przez Polskę umowy międzynarodowe

b. ratyfikowane umowy międzynarodowe

ratyfikacja to wyrażenie zgody przez głowę państwa lub przez parlament na związanie się przez państwo treścią umowy międzynarodowej

– umowy niewymagające zgody parlamentu na ratyfikację

– umowy wymagające zgody parlamentu na ratyfikację w trybie ustawowym

– umowy wymagające zgody sejmu i senatu na ratyfikację większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów/senatorów lub przeprowadzenia referendum ogólnokrajowego

c. prawo unijne

– unijne prawo pierwotne – traktaty założycielskie, uzupełniające i akcesyjne

– wtórne prawo unijne – akty prawne wydawane przez organy Unii Europejskiej

– w państwach członkowskich obowiązuje zasada pierwszeństwa prawa unijnego (nie dotyczy konstytucji)

– rozporządzenia unijne – w państwach członkowskich mają charakter wiążący i obowiązują bezpośrednio

– dyrektywy – wskazują cele i w jakim terminie mają być osiągnięte przez państwa członkowskie

– decyzje – mają charakter wiążący dla adresatów i obowiązują bezpośrednio

– zalecenia i opinie – nie mają charakteru wiążącego, a jedynie sugestywny

d. ustawy i rozporządzenia z mocą ustawy

ustawa to akt prawny o charakterze ogólnym, uchwalany przez sejm w trybie ustalonym w konstytucji

– ustawy muszą być zgodne z konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi

– materia ustawowa – zagadnienia, które mogą być regulowane wyłącznie w trybie ustawowym (budżet, podatki, wolności, prawa i obowiązki obywateli, skład i uprawnienia organów państwa)

e. rozporządzenia

– akty wykonawcze, wydawane na podstawie ustawy i w celu jej wykonania

– organy władzy upoważnione do wydawania rozporządzeń: prezydent, Rada Ministrów, prezes Rady Ministrów, ministrowie, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

f. akty prawa miejscowego

– uchwały wydawane przez sejmik wojewódzki, radę powiatu i radę gminy

– zarządzenia wydawane przesz zarząd województwa, zarząd powiatu i wójta/burmistrza/prezydenta oraz organy administracji niezespolonej

– najważniejsze akty prawa miejscowego to: statuty, przepisy wykonawcze oraz przepisy porządkowe

– zarządzenia wydawane przez wojewodę

– akty prawa miejscowego obowiązują na obszarze działania organu, który je wydał

g. akty prawa wewnętrznego – np. zarządzenia

– są kierowane wyłącznie do jednostek podlegających wydającemu je organowi władzy

– są ogłaszane w Monitorze Polskim

 

II. Państwo prawa i praworządność

1. Praworządność to przestrzeganie prawa przez organy państwa

2. Państwo prawa

a. w odniesieniu do obywateli obowiązuje zasada: wszystko, czego prawo nie zabrania, jest dozwolone

b. w odniesieniu do organów władzy państwowej obowiązuje zasada: wszystko, co nie jest dozwolone, jest zabronione – organy władzy mogą działać wyłącznie na podstawie prawa oraz w jego granicach

 

III. Praworządność w Polsce

1. Organa strzegące praworządności w Polsce

a. Trybunał Konstytucyjny

b. Rzecznik Praw Obywatelskich

c. Najwyższa Izba Kontroli

2. Gwarancje państwa prawnego

– gwarancje ustrojowe – np. podział władz

– gwarancje legislacyjne – np. precyzyjne określenie kompetencji organów władzy

– gwarancje proceduralne – np.  zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego

3. Niezależność systemu wymiaru sprawiedliwości

a. zasada niezależności sądów

– polega na wolności od ingerencji władzy wykonawczej i ustawodawczej

– rola ministra sprawiedliwości ogranicza się do spraw związanych z administracją sądową

b. zasada niezawisłości sędziowskiej – chroni sędziów przed ingerencją w orzecznictwo

c. konstytucyjne zasady gwarantujące niezawisłość sędziowską

– organizacyjne – odrębność organizacyjna  od innych organów władzy

– funkcjonalne – zakaz ingerencji innych organów władzy w orzecznictwo

– procesowe – np. jawność postępowania sądowego, kolegialność orzekania, tajność narady – –– sędziowskiej, możliwość wyłączenia sędziego w uzasadnionych przypadkach

d szczególna pozycja prawna sędziów

– nieusuwalność

– immunitet sędziowski

– zakaz pełnienia innych funkcji publicznych

– zakaz przynależności do partii i związków zawodowych

– odpowiedzialność dyscyplinarna przed odrębnymi organami

e udział ławników (sędziów społecznych) w postępowaniu sądowym

– ławnicy są wybierani przez rady gmin

– ławnicy orzekają w składach kolegialnych (jeden sędzia zawodowy i dwóch ławników lub dwóch sędziów zawodowych i trzech ławników)

– ławnicy orzekają w sądach pierwszej instancji